De Provence is de oudste wijnregio van Frankrijk, wereldberoemd om haar frisse, zalmroze roséwijnen. Gelegen aan de zonovergoten Middellandse Zee, profiteert het gebied van de verkoelende mistralwind en kalkrijke bodems. Naast topkwaliteit rosé produceert de regio ook karaktervolle, kruidige rode wijnen en aromatische witte wijnen vol mediterrane flair.

Geografie en klimaat

De Franse wijnregio Provence behoort tot de oudste en tegelijk meest herkenbare wijngebieden van Europa. Ze strekt zich uit in het zuidoosten van Frankrijk, langs de Middellandse Zee en tussen de Rhônevallei in het westen en de Côte d’Azur in het oosten. Het wijnlandschap is er bijzonder gevarieerd. Wijngaarden liggen verspreid over kuststroken, kalkrijke heuvels, beschutte kommen en hoger gelegen binnenlandse plateaus, vooral in de departementen Var en Bouches-du-Rhône, met een kleine uitloper in Alpes-Maritimes. Die afwisseling van reliëf en ondergrond bepaalt in sterke mate het karakter van de Provençaalse wijnen. In het westelijke deel domineren kalksteen en klei, terwijl in het oostelijke en zuidelijke deel ook kristallijne bodems, schist en zandsteen voorkomen. Samen met de invloed van de zee zorgt dat voor een mozaïek van terroirs waarin rosé weliswaar de hoofdrol speelt, maar waar ook overtuigende rode en witte wijnen ontstaan.

Het klimaat van Provence is uitgesproken mediterraan: de zomers zijn warm en droog, de winters relatief zacht en het aantal zonuren is hoog. Vaak wordt gesproken over ongeveer driehonderd zonnige dagen per jaar. De neerslag is beperkt en valt meestal buiten de zomermaanden, wat de druk van schimmelziekten verlaagt. Een cruciale factor is bovendien de mistral, de krachtige noordenwind die de lucht zuivert, de wijngaarden snel droogt na regen en zo een gezond groeiklimaat helpt scheppen. Tegelijk kan die wind de wijnstok zwaar belasten, zodat rassen die goed bestand zijn tegen droogte en wind hier traditioneel voordeel hebben. De combinatie van veel zon, maritieme invloeden, hoogteverschillen en koelende luchtstromen maakt dat druiven rijp kunnen worden zonder noodzakelijk hun frisheid volledig te verliezen. Dat spanningsveld tussen warmte en verkoeling is essentieel voor de stijl van de regio, vooral voor de bleke, droge rosés waarmee Provence wereldwijd wordt geassocieerd.

Geschiedenis

De geschiedenis van de wijnbouw in Provence gaat meer dan tweeënhalf millennium terug. Reeds in de oudheid brachten Griekse kolonisten wijnstokken mee naar de omgeving van Massalia, het huidige Marseille, dat rond 600 voor Christus werd gesticht. Daarmee behoort Provence tot de vroegste wijngebieden van Frankrijk. Later namen de Romeinen de wijncultuur over en bouwden ze die verder uit in hun provincia, waar de huidige regiobenaming uiteindelijk van afgeleid is. Door de eeuwen heen kwam de wijnbouw onder invloed van verschillende machtsgebieden en handelsnetwerken, van lokale Provençaalse heersers tot Catalaanse, Savoyaardse en bredere Franse invloeden. Daardoor ontstond een opmerkelijke diversiteit aan druivenrassen en productiestijlen. Zoals elders in Frankrijk kreeg ook Provence in de negentiende eeuw een zware klap door de phylloxeraplaag. Veel wijngaarden moesten worden heraangeplant en in sommige zones werd toen gekozen voor productievere, maar minder verfijnde variëteiten. Met de komst van de spoorwegen kon de regio haar afzetgebied vergroten, en in de twintigste eeuw kreeg de wijnbouw een nieuwe impuls door het toerisme aan de Middellandse Zeekust. Rosé groeide stilaan uit tot het handelsmerk van Provence, mede dankzij het klimaat, de lokale keuken en de vraag naar lichte, frisse wijnen die goed passen bij het levensgevoel van het zuiden.

Druivensoorten

De meest voorkomende druivensoorten in Provence sluiten nauw aan bij het warme en winderige klimaat. Voor rosé en rood zijn Grenache, Cinsault, Syrah en Mourvèdre de pijlers van de regio. Grenache levert rijp fruit, rondheid en alcoholische gulheid; Cinsault brengt finesse, soepelheid en de lichte kleur die zo typerend is voor veel rosés; Syrah zorgt voor kleur, kruidigheid en structuur; Mourvèdre voegt diepte, tannine en bewaarkracht toe, vooral in warmere terroirs dicht bij de zee. Daarnaast spelen ook Carignan, Cabernet Sauvignon en de Provençaalse specialiteit Tibouren in bepaalde appellaties een rol. Voor wit zijn Rolle, beter bekend als Vermentino, Clairette, Ugni Blanc, Sémillon, Bourboulenc, Grenache Blanc, Marsanne en Roussanne belangrijke namen, afhankelijk van de appellatie. Rolle is vandaag bijzonder kenmerkend geworden omdat het aromatische frisheid en mediterrane kruidigheid kan combineren met voldoende body.

Subregio's en appellaties

Vandaag is Provence de grote referentie voor kwaliteitsrosé, al blijft de regio inhoudelijk veel veelzijdiger dan haar imago soms doet vermoeden. Binnen de regio nemen negen appellaties van de CIVP, het interprofessionele orgaan van de Provencewijnen, een centrale plaats in:
Côtes de Provence is veruit de grootste en beslaat iets meer dan 20.300 hectare wijngaarden. Deze appellatie werd in 1977 erkend en strekt zich uit over 84 gemeenten in vooral Var, maar ook Bouches-du-Rhône en een deel van Alpes-Maritimes. Door haar omvang is dit geen homogeen gebied, maar eerder een verzameling van subzones met uiteenlopende bodems en microklimaten. Binnen Côtes de Provence bestaan ook bijkomende geografische aanduidingen zoals Sainte-Victoire, Fréjus, La Londe en Pierrefeu, die elk een eigen stijlaccent leggen.
Meer naar het westen ligt Coteaux d’Aix-en-Provence, goed voor ongeveer 4.200 hectare. Deze appellatie ligt onder invloed van zowel de Middellandse Zee als de Mistral en staat bekend om elegante rosés, maar ook om gestructureerde rode wijnen.
In het binnenland ligt Coteaux Varois en Provence, met ongeveer 2.850 hectare, vaak op iets grotere hoogte en in een wat koeler mesoklimaat, wat de wijnen extra fraîcheur kan geven. Samen vertegenwoordigen deze drie appellaties het overgrote deel van de productie van de Provencewijnen.
Daarnaast zijn er kleinere, zelfstandige appellaties met een uitgesproken identiteit. Bandol, met ongeveer 1.500 hectare, geniet internationale faam voor krachtige, bewaarpotente rode wijnen waarin Mourvèdre een hoofdrol speelt. Cassis is veel kleiner en vooral bekend om witte wijnen met maritiem karakter. Palette, een kleine historische appellatie nabij Aix-en-Provence, staat bekend om haar complexiteit en brede druivenpalet. Ook Bellet, in de buurt van Nice, Pierrevert in het noorden van de Provençaalse sfeerzone en Les Baux-de-Provence dragen bij aan de diversiteit van het geheel.

Wat de classificatie betreft, werkt Provence in de eerste plaats binnen het Franse systeem van de Appellation d’Origine Contrôlée, tegenwoordig ook op Europees niveau aangeduid als AOP, Appellation d’Origine Protégée. Zo’n appellatie bepaalt nauwkeurig waar de druiven mogen groeien, welke rassen zijn toegestaan, hoe hoog de opbrengsten mogen liggen en aan welke productieregels de wijn moet voldoen. In de praktijk worden AOC en AOP vaak naast elkaar gebruikt voor hetzelfde kwaliteitsniveau. We hebben hierboven reeds de belangrijkste appellaties besproken.

Binnen Provence is daarnaast historisch ook de vermelding Cru Classé van belang, vooral in Côtes de Provence, waar een beperkte groep domeinen al sinds de twintigste eeuw een bijzondere status geniet. De Provence heeft – net als de Bordeaux – een eigen classificatie voor wijnlandgoederen. In de Bourgogne, Champagne en Elzas bijvoorbeeld, classificeert men de wijngaarden en niet het domain of Château. In juli 1955 werden een aantal Provençaalse wijnbedrijven aangewezen als zijnde Crus Classés gebaseerd op een evaluatie van hun geschiedenis, wijnbouw, kelderreputatie en de algehele kwaliteit van de wijngaard. Na latere herziening zijn er nu nog 18 over.

• Château Minuty in Gassin, Saint-Tropez
• Château Sainte-Roseline, Les Arcs-sur-Argens
• Domaine de la Clapière, Hyères
• Domaine de l´Aumérade, Pierrefeu-du-Var
• Clos Cibonne, Le Pradet
• Domaine de Rimaurescq, Pignans
• Domaine de Castel Roubine, Lorgues
• Château du Galoupet, La Londe-les-Maures
• Château de Saint-Martin, Taradeau
• Château de Saint-Maur, Cogolin
• Clos Mireille, La Londe-les-Maures
• Domaine de la Source Sainte Marguerite, La Londe-les-Maures
• Château de Selle, Taradeau
• Château de Brégançon, Bormes-les-Mimosas
• Domaine de Mauvanne, Salins d´Hyères
• Domaine de la Croix, La Croix-Valmer
• Domaine du Noyer, Bormes-les-Mimosas
• Domaine du Jas d'Esclans, La Motte

Onder het AOC niveau bestaat ook IGP, Indication Géographique Protégée, dat meer vrijheid laat in druivenkeuze en stijl, maar minder sterk aan een specifiek terroir is gebonden. Dat maakt de regio interessant: enerzijds is er het brede, wettelijk afgebakende appellatiesysteem, anderzijds leeft er ook een traditie van individuele domeinreputatie. De Provence erkent acht IGP gebieden:

• IGP Méditerranée (regionale benaming)
• IGP Alpes-de-Haute-Provence (departementale benaming)
• IGP Bouches-du-Rhône (departementale benaming)
• IGP Var (departementale benaming)
• IGP Alpilles (kleine zonale/lokale benaming binnen Bouches-du-Rhône)
• IGP Maures (kleine zonale/lokale benaming binnen Var)
• IGP Mont-Caume (kleine zonale/lokale benaming binnen Var)
• IGP Sainte-Baume (kleine zonale/lokale benaming binnen Var)

Conclusie

Provence is dus veel meer dan een zonnige producent van zomerrosé. Het is een oud cultuurlandschap waarin geologie, klimaat, geschiedenis en marktontwikkeling samen een herkenbare maar tegelijk veelzijdige wijnidentiteit hebben gevormd. Wie de regio beter leert kennen, ontdekt achter het lichte kleurbeeld van de rosé een genuanceerde wereld van kalkhellingen, zeewind, historische handelsroutes, inheemse en mediterrane druiven, en appellaties die elk op hun manier de rijkdom van het Provençaalse terroir vertalen.